Journal
Geen categorie 23 januari, 2014

Beirut Again and Again*: een reis door de Libanese kunstwereld

Na een vruchtbare samenwerking tussen het SMBA en KUNCI in Yogyakarta, met als resultaat de tentoonstelling en publicatie Made in Commons, richt deel twee in de Global Positions serie zich op de regio Beiroet. Op uitnodiging van het SMBA ontwikkelen de gastcuratoren Nat Muller en Angela Harutyunyan een voorstel voor een tentoonstelling die zowel in Amsterdam als Beiroet zal plaatsvinden, met daarbij een publicatie en een publieksprogramma. Global Positions II wordt georganiseerd in samenwerking met de Beiroetse kunstinstelling AUB Gallery. In aanloop naar de tentoonstelling die dit najaar zal openen, deelt Nat Muller in deze blog alvast haar kijk op de kunstwereld in Beiroet.

Beirut, 2006

Mijn eerste bezoek aan Beiroet om onderzoek te doen voor een tentoonstelling, staat mij nog helder voor de geest. Het was 16 februari 2005, twee dagen nadat Premier Rafiq el Hariri met een allesverwoestende autobom om het leven was gebracht. Het vliegtuig was leeg, en de straten van Beiroet bij aankomst verlaten. De aanslag op Hariri leidde tot een storm van protesten culminerend in de terugtrekking van het Syrische leger uit Libanon na een bezetting die 29 jaar duurde. In de drie weken die volgden vond het merendeel van mijn ontmoetingen met kunstenaars, curatoren en andere kunstprofessionals plaats tijdens demonstraties en herdenkingsoptochten. Het was een crash-course in Libanese politiek. En tot op de dag van vandaag herinnert deze ervaring mij aan het feit dat productie van kunst in Libanon nauw verweven is met het heden en verleden, de politieke geschiedenis, de wonden van de Burgeroorlog (1975-1990), het individuele en collectieve geheugen – of het gebrek hieraan. De kortstondige “Cedar Revolutie” die volgde op Hariri’s moord bracht weliswaar een herschikking van de machtsbalans in Libanon, maar betekende niet het einde van de sektarische geschillen. Integendeel, spanningen tussen de verschillende groeperingen in Libanon zijn sindsdien alleen maar toegenomen en houden tot op de dag vandaag het land in haar greep. Wel stimuleerde de terugtrekking van Syrië tot een influx aan investeringen vanuit de Golf Regio en van de Libanese diaspora, wat leidde tot een explosieve groei in de bouwsector, een sterke stijging van de vastgoedprijzen en de betreurenswaardige uitverkoop van het architectonische erfgoed van Beiroet; vele beeldschone Ottomaanse villa’s zijn gesloopt om plaats te maken voor de zoveelste, oerlelijke wolkenkrabber. Hoe dan ook, het zette Libanon weer op de kaart.

Art Factum en Walid Raad

 

Kunstenaars

De kleine, maar levendige Libanese kunstscene bloeide in deze onzekere omstandigheden. Mede vanwege de politieke instabiliteit ontpopte de kunstscene zich vooral als een cultuur van tijdelijke activiteiten en events. Vooral Libanese kunstenaars die opgroeiden tijdens de Burgeroorlog, zoals Walid Raad, Akram Zaatari, Joana Hadjithomas & Khalil Joreige, Lamia Joreige en Rabih Mroué maakten in deze periode furore in de internationale kunstwereld. Hun werk gaat in belangrijke mate over de nasleep en het verwerken van de Burgeroorlog, en toont een interesse in onderwerpen als het individuele en collectieve geheugen, herinneren en vergeten, het archief en de politiek van representatie (na rampspoed). Ook bij organisaties als het unieke Arab Image Foundation, dat sinds 1997 bestaat en de fotografische erfenis van het Midden-Oosten en Noord-Afrika bestudeert en conserveert, zien we een speciale aandacht voor het archief en archiveren terug als belangrijke drijfveer. Zo ook bij Umam D&R, een non-profit organisatie opgericht in 2004 en gevestigd in de buitenwijken van Beiroet, die zich toelegt op het archiveren en bestuderen van Libanons nationale geschiedenis en de herinnering aan haar Burgeroorlog.

Een jongere generatie kunstenaars, allen begin tot midden dertig, trad meer recentelijk op de voorgrond. Voortbordurend op de thema’s en de beeldtaal van de generatie kunstenaars voor hen, speelt deze groep kunstenaars met humor en populaire cultuur, en lijken zij zich door en door bewust van de verwachtingen die de lokale en internationale kunstwereld aan hen stelt. Voorbeelden zijn Mounira al Solh, Raed Yassin, Ziad Antar, Ali Cherri en de populaire schilder Ayman Baalbaki. In tegenstelling tot de overwegend beeld-georiënteerde kunstpraktijk van de na-Burgeroorlogse generatie, is het werk van kunstenaars zoals Rayyane Tabet, Daniele Genadry en Stéphanie Saadé materiaal-georiënteerd, zowel in het concept als in de uitvoering.

Mounira alSolh

 

Kunstinstellingen en organisaties

De belangrijkste kunstinstelling in Beiroet is Ashkal Alwan, de Libanese Vereniging voor Beeldende Kunsten die 19 jaar geleden mede werd opgericht door de onvermoeibare Christine Tohme die de organisatie nog steeds leidt. Ashkal Alwan’s programma met festivals en evenementen, en het twee tot drie-jarige programma Home Works: A Forum for Cultural Practices waar iedereen reikhalzend naar uitkijkt, is niet alleen staalkaart van belangrijke artistieke en socio-politieke kwesties, het is ook een culturele en politieke thermometer van de regio. Voor mij is het Home Works-programma, dat inmiddels haar 6e editie beleeft, het platform waar ik door de jaren heen het meeste heb geleerd over het Midden-Oosten en de Noord-Afrikaanse kunstwereld. Niet alleen vanwege de programmering maar vooral omdat het een uitstekende plek is om kunstenaars en andere kunstprofessionals uit de regio te ontmoeten. In 2011 opende Ashkal Alwan haar Home Works Space; 2000 m2 gewijd aan kunsteducatie en –productie.

Beirut Art Center

De klassieke, white cube kunst- en tentoonstellingsruimte zijn een uitzonderlijk en recent verschijnsel in Beiroet. Het Beirut Art Center (BAC) opende in 2009 haar deuren. Het BAC wordt gerund door kunstenaar Lamia Joreige en Sandra Dagher, de voormalige directrice van het inmiddels gesloten Espace SD, een semi-commerciële ruimte voor kunst en design. Het BAC biedt haar bezoekers een uitgebreid programma met publieksactiviteiten, solotentoonstellingen met internationaal gerenommeerde kunstenaars uit de regio, zoals Mona Hatoum, Wael Shawky en met internationale boegbeelden als Gerhard Richter en Harun Farocki. Het BAC organiseert ook de jaarlijkse Exposure tentoonstelling waarin aanstormend talent uit Libanon in de schijnwerpers wordt gezet. Het belang van een fysieke plek voor hedendaagse kunst in Beiroet moet niet worden onderschat. Door de jaren heen zijn Libanese kunstenaars en curatoren experts geworden in het omgaan met ad hoc situaties en in het ontwikkelen van alternatieve organisatie- en presentatiemodellen waarin disruptie en dislocatie een logische plek hadden, omdat zij zich staande moesten zien te houden in een instabiele en onvoorspelbare omgeving. Maar de op tijdelijke events georiënteerde structuren die hiervan het resultaat zijn, werken ook als versterking van de fragmentatie die inherent is aan deze reeds verdeelde stad. Door beeldende kunst een vast onderkomen te bieden van steen en cement, krijgen ook andere modellen en praktijken een plek, zowel lokaal als in een breder en bijvoorbeeld kunsthistorisch perspectief.

Rechmaoui and Homeworks

Een hele andere tak van sport in de Libanese en regionale kunstscene wordt vertegenwoordigd door de Sfeir-Semler Gallery, die in 2005 naast haar galerie in Hamburg een dependance opende in Beiroet. De galerie is gevestigd in het industriegebied van Beiroet, Karantina, waar tijdens de Libanese Burgeroorlog meerdere massamoorden plaatsvonden en waar tegenwoordig de Sukleen vuilstortplaats en het slachthuis van de stad zijn gevestigd. Met een oppervlak van 1400m2, haar industriële look en smetteloze witte wanden, lijkt de ruimte meer op een Kunsthalle dan een commerciële galerie. De stank van afval en rottend vlees die af en toe voorbij komt, doet hier nagenoeg niets aan af. Tot de opening van het BAC in 2009 was Sfeir-Semler de enige tentoonstellingsruimte van enig formaat waar in Beiroet hedendaagse kunst te zien was. Eigenaar Andrée Sfeir-Semler heeft oog voor aanstormend talent en gevestigde namen, en vertegenwoordigt topkunstenaars uit de Arabische wereld.

Beirut Exhibition Center, Arabcity

In 2010 opende de Solidere Company een eigen cultureel centrum aan de promenade in Beiroet, het Beirut Exhibition Center. Solidere, dat onderdeel is van het Hariri-familiebedrijf ligt onder vuur van intellectuelen en wordt bekritiseerd vanwege haar controversiële wederopbouw van het oude, door de burgeroorlog gehavende centrum van Beiroet. De artistieke visie van het BEC is zacht gezegd, obscuur en eclectisch, en de kwaliteit van de tentoonstellingen is wisselend. Maar, ook al wordt het BEC door veel mensen in de Libanese kunst scene met argusogen bekeken, het centrum verdient credits voor het introduceren van andere tentoonstellingsmodellen en voor het opnieuw onder de aandacht brengen van Libanese modernistische kunstenaars zoals Saloua Raouda Choucair, die afgelopen jaar ook een solo had in het Tate Modern, Shaffic Abboud en Paul Guiragossian.

In een stad waar weinig animo is om zich bezig te houden met de recente geschiedenis, simpelweg omdat de wonden nog te vers zijn, kan de neiging bestaan om de artistieke erfenis van voorgangers te vergeten. Salah Barakat, kunstkenner en eigenaar van de Agial Gallery, is een van de mensen die probeert om de balans tussen het artistieke heden en verleden te herstellen en heeft zich opgeworpen als fervent promotor van de Moderne Arabische schilderkunst. Ook het tentoonstellingsprogramma van de twee splinternieuwe tentoonstellingsruimtes van de Amerikaanse Universiteit in Beiroet, zal bijdragen aan het opvullen van de vele kunsthistorische hiaten; in de ene ruimte, buiten de campus, wordt aandacht besteed aan de moderne kunst collectie van de universiteit, en in de andere ruimte die is gevestigd op de campus, staat de hedendaagse kunst centraal.

AUB Gallery, off campus

Net als de meeste andere overheidsinstellingen in het land, is het Libanese Ministerie van Cultuur disfunctioneel en ongeorganiseerd. Dit betekent veelal dat kunstenaars en organisaties afhankelijk zijn van particuliere organisaties, mecenaat en buitenlandse financiering om hun activiteiten te kunnen blijven voortzetten. De teruglopende financiële steun vanuit het Westen als gevolg van de economische crisis en de benarde status van de nationale economie als gevolg van de oorlog in Syrië, maakt dat Libanese kunstinstellingen kwetsbaar en precair zijn. Desalniettemin lukt het een aantal instellingen om met minimale middelen zeer vernieuwende programma’s te realiseren. Het programma met publieksactiviteiten van kunstenaars-onderzoekscollectief 98 weeks, opgericht door de twee nichten Marwa en Mirene Arsanios, of het jaarlijkse experimentele muziekfestival Irtijal, zijn goede voorbeelden. Voor wie niet te ver kijkt, is Beiroet een kosmopolitische en dynamische stad waar van alles gebeurt qua kunst, trendy bars en een fantastisch uitgaansleven. Maar wie dieper graaft, wordt geconfronteerd met een onderstroom van voortdurende bedreiging die opborrelt uit de diepe, sektarische kloof in het land, de verlamming van de institutionele infrastructuur en instabiliteit in de regio. De oorlog in Syrië legt een enorme druk op het kleine Libanon. Niet alleen wat betreft de stroom vluchtelingen, maar ook het geweld dat de grens over komt. Keer op keer is het doorzettingsvermogen van Libanese kunstenaars en kunstprofessionals op de proef gesteld om zich te kunnen handhaven in instabiele situaties. En hun volharding en wilskracht om door te gaan verdient op zijn minst erkenning.

 

*: De titel “Beirut Again and Again” is ontleend aan de solotentoonstelling van de schilder Ayman Baalbaki uit 2010, met als onderwerp de tumult die dagelijkse leven in een beschadigde stad zoals Beirut tekent.

Nat Muller is een onafhankelijke curator en criticus uit Rotterdam. Haar belangrijkste interesses omvatten media kunst en hedendaagse kunst in en uit het Midden-Oosten. Nat publiceert regelmatig in tijdschriften als Springerin en MetropolisM, en in Bidoun, ArtAsiaPacific en Harper’s Bazaar Arabia. Zij stelde video en filmprogramma’s samen voor internationale projecten en festivals, waaronder het IFFR. Ook cureerde zijn internationaal tentoonstellingen waaronder Spectral Imprints in opdracht van de the Abraaj Group Capital Art Prize 2012 in Dubai.

 

Fotografie Nat Muller; tekst vertaald uit het Engels.

 

Tags

Related Posts


Nat Muller in Metropolis M


Akram Zataari: Visueel Archeoloog door Nat Muller in Metropolis M.

Ibraaz


Website van Ibraaz, de belangrijkste organisatie voor visuele cultuur in Noord-Afrika en het Midden-Oosten.

Arab Image Foundation


Website van Arab Image Foundation. Bestudeert en conserveert de fotografische erfenis van het Midden-Oosten en Noord-Afrika.

Umam D&R


Website van non-profit organisatie Unam D&R.

Ashkal Alwan


Website van Ashkal Alwan, de belangrijkste kunstinstelling van Beiroet.

Beirut Art Center


Website van het Beirut Art Center (BAC).

Sfeir-Semler Gallery


Website van Sfeir-Semler Gallery, een galerie met vestigingen in Hamburg en Beirut.

Beirut Exhibition Center


Website van Beirut Exhibition Center, een cultureel centrum in Beiroet.

Agial Art Gallery


Website van Agial Art Gallery.

98Weeks


Website van kunstenaars-onderzoekscollectief '98Weeks'.

Irtijal


Website van het experimentele muziekfestival 'Irtijal.'

This is the Time. This is the Record of Time


Tentoonstelling 'This is the Time. This is the Record of Time' in Stedelijk Museum Bureau Amsterdam.

AUB Gallery Beirut

AUB Gallery, off campus
Website van de AUB Gallery in Beirut, met informatie over de achtergrond, activiteiten en ambities van het instituut.

Nat Muller over Rabih Mroué


Nat Muller's tekst (EN) over Rabih Mroué voor Metropolis M.

Geef een reactie