Journal
Geen categorie 17 december, 2015

Inverted Night Sky: een gesprek met Jeronimo Voss

Jeronimo Voss is een van de kunstenaars met werk in de tentoonstelling Kamarado die dit najaar te zien was in het SMBA. De tentoonstelling maakt deel uit van een serie samenwerkingsverbanden opgezet in het kader van het driejarige programma Global Collaborations. Als onderdeel van het Kamarado project interviewt het Global Collaborations Online team drie kunstenaars over hun werk en over de verbanden en complexe historische contexten die door de tentoonstelling heen lopen. Assistent Manon van den Bliek en Global Collaborations editor Christel Vesters waren aanwezig bij het speciale Museumnacht programma Inverted Night Sky dat plaats vond op 7 november 2015, en spraken met Jeronimo Voss over zijn installatie Initial (Aspects of the Milky Way) (2015).

Detail of an isophotic map of the Milky Way by Anton Pannekoek from 1927 (research material for Aspects of the Milky Way by Jeronimo Voss)

In het kader van de tentoonstelling Kamarado presenteerde Jeronimo Voss zijn installatie Initial (Aspects of the Milky Way) (2015). De installatie is het eerste deel in een langer lopend onderzoeksproject en werd ontwikkeld in samenwerking met het Anton Pannekoek Instituut voor Astronomie van de Universiteit van Amsterdam. De tekeningen en kaarten van ons sterrenstelsel die de kunstenaar in het archief van het Instituut vond, vormen het vertrekpunt voor zijn onderzoek. Tijdens de Museumnacht organiseerde het SMBA in samenwerking met de kunstenaar het evenement Inverted Night Sky, over de artistieke en sociale implicaties van het astronomisch onderzoek naar ons sterrenstelsel. Beeldend kunstenaar Daniela de Paulis nam deel met een performance gebaseerd op het zogenaamde Grote Debat over de omvang van het universum. De Paulis gebruikte geluiden afkomstig uit ons sterrenstelsel die live werden gestreamed door Jan van Muijlwijk, radiotechnicus bij de radiotelescoop in Dwingeloo. Chaokang Tai, wetenschapshistoricus verbonden aan het Anton Pannekoek Instituut, maakte het publiek bekend met mogelijke verbanden tussen Pannekoeks onderzoek naar ons sterrenstelsel en zijn socialistische overtuigingen. Tot op de dag van vandaag heeft niemand zich echt verdiept in de manier waarop Pannekoeks overtuigingen en manier van denken over beide gebieden – de astronomie en het marxisme –  zich mogelijkerwijs tot elkaar verhouden.

Jeronimo Voss, Initial (Aspects of the Milky Way), 2015. Installation view at SMBATerwijl hij door zijn muursculptuur ‘bladert’ – het object bestaat uit vijf doorzichtige, scharnierende lijsten met daarin tekeningen en collages – start Jeronimo Voss deze editie van de Museumnacht met korte introductie op zijn onderzoek. Hierin presenteert hij het sterrenstelsel als een constellatie opgebouwd uit fragmenten: Samen kunnen deze verschillende delen als een geheel gezien worden, maar ze kunnen ook één voor één bekeken worden. Maar de tekeningen in de installatie markeren vooral de beginfase van zijn artistieke onderzoek waarin hij de tekeningen van ons sterrenstelsel gemaakt door de Nederlandse astronoom Anton Pannekoek (1873-1960), als uitgangspunt neemt. Nadat Pannekoek een goede zevenendertig jaar had besteed aan het met het blote oog observeren en bestuderen van de Melkweg, rondde hij in 1927 zijn serie houtskooltekeningen af. In een gesprek met Voss benadrukt de astronoom Edward van den Heuvel dat tot op de dag van vandaag Pannekoeks tekeningen, die hij zoals gezegd baseerde op de waarnemingen die hij met het blote oog deed, nog steeds de meest accurate voorstellingen van de Melkweg bieden. Zelfs de nieuwste optische instrumenten en technieken kunnen de combinatie van het weidse, brede hoek perspectief met het dynamische bereik in de waarneming door het menselijke oog, zo precies simuleren.

Manon van den Bliek & Christel Vesters: Hoe ben je op het spoor gekomen van Anton Pannekoeks tekeningen van de Melkweg, tekeningen die het startpunt van je onderzoek markeerden?

Jeronimo Voss: Ik kwam de tekeningen voor het eerst tegen in 2013 toen ik het archief van het Anton Pannekoek Instituut voor Astronomie in Amsterdam bezocht. Ik ontmoette toen de astronoom Edward van den Heuvel en de wetenschapshistoricus Chaokang Tai. Zij vertelden mij over de historische achtergrond bij de sterrenkaarten en Pannekoeks werk.

CV: Wat is de relatie tussen deze ontdekking en het onderzoek dat daaruit voortvloeide, en je eerdere onderzoek voor Eternity through the Stars (2013), het werk dat je maakte voor, en tentoonstelde op dOCUMENTA (13)?

© Voss, Eternity through the Stars, Planetarium, Orangerie

JV: Het werk Eternity through the Stars gaat over een specifiek historisch model van de kosmos dat verband houdt met de Commune van Parijs uit 1871. Een van de activisten die zitting had in deze revolutionaire regering, Louis-Auguste Blanqui, formuleerde de hypothese dat in een oneindige, driedimensionale ruimte alle mogelijke varianten van de loop van onze geschiedenis gematerialiseerde werkelijkheden zouden zijn. Middels dit model zou men dus alle mogelijke historische besluiten en daaruit voortvloeiende ontwikkelingen kunnen doordenken als ware het een constellatie met een oneindig aantal op onze wereld gelijkende planeten, waarin iedere planeet een historische variant representeert. Voor de installatie Eternity through the Stars vertaalde ik deze theorie naar een totaalprojectie die werd vertoond in het planetarium van het Astronomie en Natuurkundekabinet, in de Orangerie in het Karlsauerpark te Kassel.

Ik ben dus al een tijdje bezig met planetariumprojecties, en in Amsterdam ontdekte ik dat Pannekoeks tekeningen de historische bron waren voor de koepelvullende visualisaties van ons sterrenstelsel, zoals ze worden gebruikt in alle Zeiss projecties wereldwijd. Dit is hoe de tekeningen van de Melkweg op hun beurt het vertrekpunt werden voor mijn nieuwe onderzoek waar ik nu dus stapje bij beetje vorderingen in boek.

CV: Wat is jouw interesse als kunstenaar in deze twee onderzoeksgebieden van enerzijds de astronomie en anderzijds politieke theorie? Hoe zou jij hun onderlinge samenhang beschrijven?

JV: We hebben beide ‘systemen’ nodig om de werkelijkheid te begrijpen. Dit betekent niet dat ik wetenschap en maatschappij gelijk stel aan kunst, maar ik kan me niet voorstellen dat ik kunst kan maken zonder mezelf te verhouden tot deze vreemde, empirische en sociale werkelijkheid waarin ik mij begeef. Ik bedoel, in praktische zin, hoe zou ik anders kunnen? Het is dus noodzakelijk voor mij om me met deze verschillende facetten of realiteitsniveaus bezig te houden. En ook al ben ik niet getraind in deze kennisgebieden, ik ben wel in staat om ze tot op bepaalde hoogte te doorgronden.

MvdB: Tijdens je gesprek met Edward van den Heuvel hadden jullie het over “het probleem van realisme”. Zou je hier nog iets meer over kunnen vertellen? Welke rol speelt dit specifieke probleem bijvoorbeeld in je eigen werk?

JV: Pannekoek focust in zijn tekeningen specifiek op onregelmatige constellaties van sterren en nevels en hun subjectieve verschijningsvorm. In zijn theoretische verhandelingen over de menselijke waarnemingen legt hij de nadruk op het feit dat de manier waarop deze sterren zich aan ons voordoen sterk afhankelijk is van visuele illusies. Ook heeft hij het over de manier waarop onze natuurwetten niet zozeer onze natuur beschrijven maar in eerste plaats gaan over de manier waarop wij de natuur proberen te begrijpen. En dit “wij” refereert natuurlijk aan onze sociale realiteit. Dus in een bepaald opzicht worstelde Pannekoek met dezelfde problemen rondom ‘realisme’ als Gustave Courbet toen de schilder deze kwestie introduceerde in de schilderkunst, of als Sylvia Pankhurst, die de schilderkunst achter zich liet om zich volledig te wijden aan een radicaal feministische politiek. Deze gebieden zijn weliswaar gescheiden vanwege praktische redenen, maar in werkelijkheid zijn er veel meer overlappingen en raakvlakken die nodig bediscussieerd moeten worden.

Detail of a Milky Way drawing by Anton Pannekoek from 1927 (research material for Aspects of the Milky Way by Jeronimo Voss)

Een portret van de Melkweg is altijd gefragmenteerd, maar tegelijkertijd zijn al deze fragmenten verbonden met meer algemene en universele ideeën. Mijn doel met dit project is dan ook om een reconstructie te maken van de Melkweg in relatie tot deze houtskooltekeningen van onze kosmos bij nacht, maar ook in relatie tot al deze aspecten die misschien onzichtbaar zijn voor de astronomie, maar er wel degelijk deel van uit maken. Persoonlijke vragen over ons dagelijkse leven bijvoorbeeld: Hoe geven we vorm aan ons leven? Pannekoek werd gezien als de meest radicale socialistische denker binnen de vakbondsgroepen. In de huidige situatie, waarin kapitalistische automatisering menselijke arbeid dreigt te verdrijven uit het productieproces, zien we echter een gegeneraliseerde angst voor een toenemende bestaansonzekerheid. Dit roept vele vragen op: Heeft het gezin als hoeksteen van de samenleving nog steeds de toekomst? Heeft het dat eigenlijk ooit gehad? Of genereren de huidige ontwikkelingen dan eindelijk mogelijkheden voor andere, betere opties? Over dergelijke vragen discussieer ik met vrienden en andere kunstenaars, terwijl ze langzaam maar zeker ook onderdeel worden van mijn beeld van onze Melkweg.

MvdB: Hoe denk je dat je onderzoek zich verder zal ontwikkelen? Ben je van plan om de tekeningen van de Melkweg opnieuw te projecteren in de setting van een planetarium?

JV: Ik kan er nog niet zoveel over zeggen, behalve dat er te zijner tijd een projectie zal zijn. Maar dit zal een van de vele onderdelen zijn in een verhaal dat zich langzaam zal ontvouwen.

MvdB & CV: Heel erg bedankt voor je tijd.

JV: Jullie ook bedankt.

 

 

In januari 2016 zal Jeronimo Voss een vervolg op zijn onderzoek naar de Melkweg presenteren tijdens Liberty Taken in Bombay, georganiseerd door Clark House Initiative, Bombay. In mei 2016 zal een grotere installatie te zien zijn in Stedelijk Museum Bureau Amsterdam. Voss woont en werkt in Frankfurt am Main, waar hij tot 2009 studeerde aan de HfBK Städelschule en de Free Class FaM. Hij maakt deel uit van de Realism Working Group en diverse andere initiatieven binnen en buiten de beeldende kunst.

Geïnspireerd door het project van Voss organiseert het Anton Pannekoek Instituut voor Astronomie een internationale conferentie over de overlappingen tussen astronomie, kunst en politiek. Anton Pannekoek – Ways of Viewing Science and Society zal plaatsvinden op de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen in Amsterdam op 9 en 10 juni 2016.

Daniela de Paulis is interdisciplinair kunstenaar en lector en is gevestigd in Rotterdam. Haar tentoonstellingen beslaan een internationaal terrein en vinden dikwijls plaats in samenwerking met andere kunstenaars, wetenschappers en radioamateurs. Ze is PhD kandidaat bij ASCA (Amsterdam School for Cultural Analysis, Universiteit van Amsterdam) waar ze onderzoek doet naar ‘Interstellar Transmissions in the Arts’.

Edward van den Heuvel is als Emeritus hoogleraar verbonden aan het Anton Pannekoek Instituut van de Universiteit van Amsterdam en aan de Vrije Universiteit van Brussel. Zijn PhD behaalde hij in 1968 aan de Universiteit van Utrecht. Hij heeft gewerkt voor diverse universiteiten en instituten in de Verenigde Staten.

Chaokang Tai  heeft natuur- en sterrenkunde in Amsterdam en History and Philosophy of Science in Utrecht gestudeerd. Hij werkt als promovendus bij de Universiteit van Amsterdam. Zijn onderzoek richt zich op het sterrenkundig werk van Anton Pannekoek en hoe dit zich verhoudt tot zijn eigenzinnige Marxistische ideeën

Christel Vesters is kunsthistorica, kunstcritica en curator. Tevens is ze editor van het Global Collaborations Online Journal.

Manon van den Bliek studeert Comparative Arts and Media Studies aan de Vrije Universiteit in Amsterdam en assisteert op dit moment het Global Collaborations team.

 

Tags

Related Posts


Liberty Taken

Clark House Initiative
Internationaal kunstfestival in Bombay van december 2015 t/m januari 2016.

Georganiseerd door Clark House Initiative, Bombay.

Anton Pannekoek Instituut


Het Anton Pannekoek Instituut voor Astronomie van de Universiteit van Amsterdam.

Daniela de Paulis


Website van interdisciplinair kunstenaar Daniela de Paulis.

Lezing Jeronimo Voss in Mumbai


Op 15 januari j.l. presenteerde Jeronimo Voss in het TATA INSTITUTE OF FUNDAMENTAL RESEARCH in Mumbai, zijn lezing over het werk en leven van Anton Pannekoek.

Symposium Ways of Viewing Science and Society


Geïnspireerd door het project van Voss organiseert het Anton Pannekoek Instituut voor Astronomie een internationale conferentie over de overlappingen tussen astronomie, kunst en politiek. Anton Pannekoek – Ways of Viewing Science and Society zal plaatsvinden op de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen in Amsterdam op 9 en 10 juni 2016.


Geef een reactie